loader
چهارشنبه 04 مرداد 1396

درباره شهرستان

نگاهی به شهرستان شاهین دژ

شهر شاهین دژ

 شهرستان شاهین دژ

به نگارش تواريخ معتبر دو لشگركشي به قصد سركوبي ماناي در عصر شمسي صورت پذيرفت اين حملات اثرات بدست نداده زيرا دولت هانديا به اندازه كافي قدرتمند بود شاه منوئاش پارسوا را به تصرف در آورد و فرمانروايان آشور پيوسته از نفوذ و قدرت ماننادر هماسايگي خود بيمناك بودند و براي خنثي كردن اقتدار مانا در منطقه دست به اقدامات سياسي و سوق الجيشي زدند يعني گاهي از در مصالحه با اين حكومت در آمدند و گاهي نيز با قوه قهريه براي جلوگيري از نفوذ پادشاهي ماننا استفاده نمودند با كمي دقت روشن خواهد شد كه دولت ماننا در كوران كشمش دو دولت ماننا به جهت مصلحت گاهي به آشور متمايل و زماني جانب او را ارتورا بگيرد . در سال 717 ق . م ايرانزو پادشاه ماننا كه متحد آشور بود در گذشت و پسرش آزا جاي او را گرفت و سياست پدر ادامه داد اما رقباي اودر ساير ايالات مانا به اين سياست مخالف بودند كه نهايت به تحريك روساس اول شاه اوراتو بر آزا شوريدند و او را به قتل رساندند سپس اوكلوسونوپسر ديگر ايرانزورا به سلطنت انتخاب كردند كه پس از لشكر كشي سارگن به منطقه اكلوسونو به حضور رسيده و اظهار اطاعت كرد كه در همين زمان خبر رسيد كه متاقي شاه زيكبر تو نيز در حدود مراغه امروزي موضع گرفته بود همين وضع سارگن را بر آن داشت تا دست به مانور بزند و براي گمراه كردن دشمن تغيير جهت بدهد در تعقيب اين نقشه بود كه در خلاف جهت جريان تاتائو و سيمينه رود و در دره آن بالا رفت و از حدود بوكان تا حوالي تخت سليمان پيشروي كرد و بعد از تهيه و تدارك آذوقه و مهمات لازم به شاهين دژ رفت و آنگاه يازده شهر مستحكم دردره حاصلخيز جغتو را در نورديد ودستخوش تاراج كرد اگر چه در اين لشكر كشي سارگن درياچه اروميه را دور زد اما قلمرو پايدار و قابل اعتماد مانا دردره جغاتو و در حاشيه اين رود پر بركت از مسير سقز تا كرانهاي جنوب و شرق درياچه اروميه محدود است كه معرف تمدن پايدار مانائي در جهان امروزي است .

 
آثار و نقوش کنده متلعق به هزاره هشتم قبل از میلاد در روستای عقربلو در 10 کیلومتری غرب  شاهین دژ که از منحصرترین آثار و نقوش کنده صخره ای به شمار می رود.
 
معماری صخره ای بی بی کند :
که در 15 کیلومتری غرب شاهین دژ در مجاورت روستایی به همین نام با حدود 13 اتاق کنده شده در دل صخره با مناظر زیبای طبیعی که می تواند به جذب گردشگر تا حد قابل توجهی کمک نماید.
معماری صخره ای سماقان : در 15 کیلومتری غرب شاهین دژ با 17 اتاق کنده شده در دل کوه با یک تراس بسیار جالب با دید منظره قابل توجه  در بالای کوه در مجاورت روستایی به همین نام از آثار جال توجه این منطقه است که متعلق به هزاره اوا قبل از میلاد می باشد.
 
غار طبیعی - تاریخی جوشاطو : در 20 کیلومتری شرق شاهین دژ در مجاورت روستایی به همین نام که لازم است شناسایی و شناسانده  شود . علاوه بر دارا بودن دید منظره فوق العاده و چشم انداز بر بالای آن حصاری به شکل برج و بارو از هزاره اول قبل از میلاد که ارتفاع آن بیش از 3 متر و طولی در حدود 50 متر ( بطور تقریبی ) با برجهای نیم دایره ای شکل وجود دارد که جنبه تدافعی داشته است .         
 
حمام قدیمی در خیابان قپان: حمام قدیمی متلعق به دوره قاجاریه و اثر ثبتی است که می تواند پس از مرمت و بازسازی به موزه مردم  شناسی تبدیل شود.

نمای آجری : نمای آجری منحصر به فرد از لحاظ شیوه ساخت و طرح های آجرکاری متعلق به عمارت دوره قاجاریه در وسط شهر .
 
تپه‌های که در زمان مغول برای مقابله با حمله دشمنان احداث گردید. هنوز به عنوان نماد هویت تاریخی این شهر می‌باشند پا برجاست.(سه تپه داخل شهر شاهین دژ٬ که هر سه دست ساز زمان مغول هستند).بشقاب سفالین ازجمله آثار مکشوفه
تپه باستانی وسط شهر
 

ترکیب جمعیت این شهرستان در روستاهای تابعه به این شکل است که غیر از مناطق کرد نشین ، از اقوام و تیره های مختلف محلی هر یک علاوه بر تکلم به زبان ترکی لهجه ها و گویش های محلی خود صحبت می کنند . تشکیل شده است . از جمله این موارد چهاردولی ، زعفرانلویی ، موصلانی ، شریبانی ، آجرلویی و هشترودی را می توان نام برد . ( آرشیو فرمانداری ) .
شایان ذکر است که زبان اصلی ساکنین آذری بوده که اغلب جمعبت شهرستان را تشکیل می دهد و مردمان این شهر دارای مذهب شیعه و سنی می باشند . با توجه به توضیحات پیرامون اقوام ساکن در منطقه چنین استنباط می شود که ساختار اصلی فرهنگی منطقه را خرده فرهنگ های ایلات و عشایر و اقوام ساکن در بر گرفته و تکلم به زبان آذری و مشارکت در مراسم و آیین تدفین و مناسبات و اعیاد سبب وحدت فرهنگی و جمعیتی منطقه مورد مطالعه گردیده است.  

 

جمعيت شهرستان به تفكيك1389
واحد خانوار جمعيت
كل زن مرد زير 1سال زير5سال زنان49-15 همسردار
كل شهرستان 22575 95663 47079 48584 1606 7689 29222 16491
كل روستايي 9865 46170 22641 23529 795 3654 13761 7715
روستايي(خانه) 9550 44360 21746 22614 773 3530 13217 7437
شهري 12710 49493 24438 25055 811 4035 15461 8776
سياري 315 1810 895 915 22 124 544 278
خانه هاي مركز سانجود 1053 5465 2661 2804 91 478 1627 866
"آغاجاري 1044 5311 2607 2704 73 382 1604 844
"هاچه سو 1087 4661 2293 2368 71 302 1408 739
"احمدآباد 1924 8473 4149 4324 177 662 2508 1453
"محمودآباد 1276 5917 2926 2991 105 469 1768 966
"كشاورز 1451 6643 3239 3404 126 595 1986 1228
"شماره 1 روستايي 1715 7890 3871 4019 130 642 2316 1341
شهري شاهيندژ 9916 38820 19255 19565 618 3134 12281 6769
شهركشاورز 977 3864 1872 1992 82 379 1109 799
شهرمحمودآباد 1634 6809 3311 3498 111 522 2071 1208
سياري احمدآباد 46 283 130 153 2 17 80 38
سياري سانجود 23 138 67 71 1 11 46 23
سياري آغاجاري 183 990 494 496 12 66 297 158
سياري شماره 1 63 399 204 195 7 30 121 59
شماره 1 شهري 4339 17180 8427 8753 246 1291 5359 3119
شماره 2 شهري 3479 13033 6547 6486 203 1076 4079 2396
پايگاه شهري 3 2098 8607 4281 4326 169 767 2843 1254
كل آغاجاري 1227 6301 3101 3200 85 448 1901 1002
كل سانجود 1076 5603 2728 2875 92 489 1673 889
كل احمد آباد 1970 8756 4279 4477 179 679 2588 1491
کل شماره یک روستایی 1778 8289 4075 4214 137 672 2437 1400
کل محمودآباد 2910 12726 6237 6489 216 991 3839 2174
کل کشاورز 2428 10507 5111 5396 208 974 3095 2027

 

رودخانه زرینه رود ، دره هولاسو، دره قیزکرپی، دره قره قیه (قره قایه)، کوه قلای کچان (جنوب غربی)، کوه قره داش (ضلع شرقی شهر)، دره آغاجاری (جاده تکاب)، دره زینالو، کوه پیر محمد ، دره گراو (جاده تکاب)، دشت شاهین‌دژوییلاقات غنی وبا صفاسلیم خان،هوار حمزه،آغداش... می باشد
مدارس و دبيرستانهاي شاهين دژ
با استناد به آمارنامه استان در سال تحصيلي 90/ 89  در شهرستان شاهيندژ تعداد آموزشگاههاي موجود در مقطع ابتدائي 114، راهنمايي 34، متوسطه عمومي و پيش دانش گاهي 15 واحد مي باشد و تعداد كلاس در مقطع ابتدايي 385، راهنمايي 167، متوسطه عمومي 123 واحد مي باشد سهم اين شهرستان از كل كلاسهاي استان در كليه مقاطع 95/2 درصد مي باشد. همچنين تراكم دانش آموز در كلاس تشكيل شده در كليه مقاطع تحصيلي 27 نفر مي باشد كه نسبت ميانگين استان در رتبه سوم قرار دارد.
 
تعداد كلاس و كادر آموزشي دوره هاي مختلف تحصيلي در شهرستان شاهيندژ بر حسب مناطق شهري و روستايي
دبيرستان
راهنمايي
ابتدايي
كادرآموزشي
كلاس
كادر آموزشي
كلاس
كادر آموزشي
كلاس
163
123
216
167
430
385
كل
139
103
117
86
185
138
شهري
24
20
99
81
245
247
روستايي
 
اين شهرستان فاقد آموزشگاه هنري مي باشد و در سال تحصيلي 90-1389، 18299 دانش آموز در مقاطع مختلف تحصيل مي باشند كه از اين ميزان 91/42 درصد دانش آموز دختر و 09/57 درصد دانش آموز پسر مي باشند از كل دانش آموزان اين شهرستان 72/43 درصد در مناطق روستايي و 28/56 درصد در مناطق شهري مشغول به تحصيل مي باشند.
سهم اين شهرستان از كل دانش آموزان، پسر و دختر استان به ترتيب(81/2، 87/2، 74/2) درصد مي باشد.
در اين شهرستان 2 آموزشگاه استثنائي با 9 كلاس آموزشي و 13 كادر آموزشي به ارائه خدمات آموزشي به دانش آموزان استثنائي مي پردازند لازم به توضيح است كه در اين شهرستان در سال تحصيلي 80-1379، 77 دانش آموز مشغول به تحصيل مي باشند.
 
تعداد دانش آموزان شاغل به تحصيل در شهرستان شاهين دژ      بر اساس وضعيت مراكز آموزشي ( شهري ـ روستايي)
پيش دانشگاهي
متوسه عمومي
راهنمايي
ابتدايي
پسر
دختر
جمع
پسر
دختر
جمع
پسر
دختر
جمع
پسر
دختر
جمع
171
172
343
2083
1715
3798
2927
2022
4949
5265
3944
9209
كل
ــ
ــ
343
ــ
ــ
3107
1603
1302
2905
2061
1881
3942
شهري
ــ
ــ
ــ
ــ
ــ
691
1324
720
2044
3204
2063
5267
روستايي
 
مركز فرهنگي و هنري
با استناد به آمار ادراه كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان در سال 1390 مراكز فرهنگي و هنري شهرستان شاهين دژ بشرح زير مي باشد:
4 كتابخانه عمومي (09/9 درصد از كتابخانه هاي عمومي استان) و 1 سينما با گنجايش 460 نفر‌(24/5 درصد از صندليهاي سينماي استان) و 11 مركز بازيهاي رايانه اي و 1 چاپخانه (04/2 درصد از چاپخانه هاي استان).
مراکزآموزش عالی و حوزوی:
شهرستان شاهین دژ 2 مرکز دانشگاهی پیام نور و1دانشگاه آزاداسلامی ودو حوزه علمیه برادران وخواهران فعال هستند.

صنايع دستي شاهين دژ
 
شاهين دژ يا صائين دژ از قديمي ترين و پرسابقه ترين شهرهاي استان آذربايجان غربي است در اين شهرستان و روستاهاي اطراف آن در حدود 1000 خانوار و در هر خانوار حدود 5 نفر به فعاليت در توليد صنايع دستي مشغولند علاوه بر اين تعدادي كارگاه فرشب افي نيز در اين شهرستان وجود دارد. عمده توليدات شامل فرش- گليم- جاجيم- و دست بافتهاي پشمي است.
در گذشته سفالگري نيز در منطقه رايج بوده كه امروزه منسوخ شده است.
 
فرش بافي
قدمت فرشبافي نسبت به سابقه تاريخي اين شهر بسيار محدود است. شاهين دژ شهري است تاريخي و مهاجر پذير مهاجران اكثراً از 2 تيره كرد و ترك مي باشند كه هر يك فرهنگ و صنايع دستي خاص خود را به همراه آورده اند.
مهاجران ترك زبان كه بيشتر جزو عشايري مي باشند تغيير شيوه معيشت داده و از كوچ نشيني به يكجا نشيني متمايل گشته اند اما همچنان به توليد دست بافتهاي سنتي خود با هويت تاريخي فرهنگي خاصشان مشغولند. فرشهاي توليد شده توسط اين اقوام داراي طرح شكسته هندسي يا نيمه شكسته مي باشد. رج شمار پايين (35-15) از مشخصات اين نوع فرشهاست. مصالح مورد استفاده در بافت آنها اغلب به نوعي است كه بصورت بومي و منطقه اي قابل تهيه و دسترسي است. پرز اين قالي ها اكثراً پشمي و پودها پنبه اي و جنس تار چله نيز بيشتر پشمي و گاهي پنبه اي مي باشد. صنعت نخ ريسي به صورت دقيق نيز در كنار فرش و براي جوابگويي به توليدات فرش اين منطقه وجود دارد. ابعاد اين فرشها اكثراً كناره (فرشهاي طويل كم عرض) به طول 5/1 تا 6 متر و عرض 5/0 تا 5/1 متر بوده و گاهي در ابعاد قاليچه يا 3×2 نيز بافته مي شوند.
اين فرشها اغلب سينه باف بوده و نقشه هاي 3 ترنج- 5 ترنج- لچك ترنج- گلداني و افشان – به رنگهاي زمينه لاكي- سرمه اي- و رنگهاي شاد و درخشان در اين فرشها متداول است نوع گره بكار رفته نيز اغلب متداول است كه توسط قلاب يا دست به همراه چاقوي بافت زده مي شود.
اما مهاجرين كرد زبان داراي توليدات متنوع تري هستند. فرش هاي توليد شده توسط آنها ريز بافت تر و داراي طرح هاي گردان و نيمه شكسته مي باشند.
رج شمار اين فرش ها بين 25 تا 60 متنوع بوده و گاهي در بين آنها فرش هاي تمام ابريشم با رج شمار 70 نيز مشاهده مي گردد. ابعاد اين فرش ها مختلف و بر اساس سفارش بازار متغير است. نقشه هاي مورد استفاده يا مانند ساير نقشه هاي كردي – افشان - لچك- ترنج- ترنج دار- افشار- نقوش حيواندار- هراتي (ماهي در هم) شكسته و گردان و يا مانند نقشه فرشهاي ريز بافت مثل تبريز- اصفهان و حتي قاليچه هاي تمام ابريشم و با نقشه شبيه به هم اما بسيار محدود مي باشد.
جنس مصالح اين قالي ها در پرز اغلب پشم و گاهي ابريشم- در تار پنبه و ابريشم و در پود پنبه است. نوع گره استفاده شده هم گره متقارن (تركي) و گاهي نامتقارن (فارسي) است رنگ زمينه اين فرشها سرمه اي – لاكي- پوست پيازي- كرم- بژ- نارنجي- قهوه اي سبز و... مي باشد.

 

گليم بافي و جاجيم بافي
در شاهين دژ گليم هاي تمام پشمي يا گاهي پشم و پنبه اي توسط روستائيان و عشاير اسكان يافته بافته مي شود. در اين منطقه انواع گليم هاي كردي و افشار و گليم هاي محلي مخصوص اقوام ترك زبان توليد مي گردد كه بيشتر به رنگهاي مخلوطي از قرمز- پشم خود رنگ – كرم سياه و گاهي سبز و آبي مي باشد. توليد جاجيم نيز مثل اكثر نقاط ايران در اين شهرستان متداول است. جاجيم كه بافته اي 2 رويه است داراي طرحها و رنگ بندي راه راه و هندسي است كه توسط ماشين بافندگي دستي و زميني بافته شده و فاقد پرز مي باشد. مصارف مختلف جاجيم شامل روانداز- زيرانداز- رختخواب پيچ- روكرسي و غيره است بافت گليم و جاجيم در منطقه صنعتي خانگي محسوب مي شود و توسط زنان روستايي صورت مي گيرد.

 

دست بافته هاي پشمي
در اين منطقه نيز مثل ساير شهرهاي سردسير استان بافت انواع محصولات پشمي بوسيله 2 تا 5 ميل و بدست زنان شهر و روستا رواج دارد. انواع جورابها- دستكش- كلاه- شال گردن- شال كمر- زانو بند- ساق بند و حتي گاهي شلوار و جليقه پشمي در طرحها و رنگهاي زيبا  (معمولاً سفيد- قهوه اي و قرمز) بافته شده و جزو البسه  پوشاك سنتي مردم اين ناحيه در فصل سرد زمستان است.
 
ساير صنايع دستي
در گذشته ساخت وسايل سفالي و سبد و حصيربافي در اين منطقه رايج بوده كه امروزه تقريباً منسوخ شده است  اما صنايع چوبي اخيراً در اين شهرستان رايج شده و سهمي از توليدات صنايع دستي منظم را بخود اختصاص مي دهد ساخت و طراحي پايه مبل- صندلي- منبت كاري روي دسته مبل و صندلي و گاهي مجسمه سازي و نازك كاري چوب نيز  در اين شهرستان مشاهده مي شود.

 

در سال9 138 شهرستان شاهين دژ داراي 3 شعبه بانك ملي(52/3 درصد از شعبات بانكي استان) و 1 شعبه بانك صادرات(72/1 درصد از شعبات بانك صادرات استان) و 2 شعبه بانك تجارت (59/2 درصد از شعبات بانك تجارت استان) و 1 شعبه بانك رفاه (22/3 درصد از شعبات بانك رفاه استان) و 1 شعبه بانك مسكن(5 درصد از شعبات بانك مسكن استان) و 3 شعبه بانك ملت (12/4 درصد از شعبات بانك ملت استان) و 1 شعبه بانك سپه (96/1 درصد از شعبات بانك سپه استان) و 4 شعبه بانك كشاورزي (77/6 درصد از شعبات بانك كشاورزي استان) و 1 شعبه مؤسسه مالي و اعتباري بنياد (09/9 درصد از شعبات مؤسسه در استان) و 3 شعبه مؤسسه قرض الحسنه و پس انداز بسيجيان و2 شعبه قرض الحسنه جوانان خیر وجوانان ماکومي باشد.
شهرستان شاهین دژیکی از غنی ترین مناطق معدنی استان را که شامل گرانیت، سنگ نسوز، سیلیس، طلا.... را درخود دارد که با برنامه های حمایتی سازمان صنایع ومعادن استان بسرعت درحال استخراج وبهره برداری است

 

خدمات ورزشي و تفريحي

با استناد به آمارنامه سازمان مديريت و برنامه ريزي استان در سال 1389 شهرستان شاهين دژ داراي امكانات ورزشي زير مي باشد:

1 ميدان فوتبال چمن (5 درصد از ميادين فوتبال چمن كل استان)، 1 ميدان فوتبال خاكي (55/5 درصد از ميادين فوتبال خاكي استان)، 1 زمين واليبال و بسكتبال سرپوشيده (5/2 درصد از كل زمينهاي واليبال و بسكتبال سرپوشيده استان)و فاقد زمين واليبال و بسكتبال روباز و زمين تنيس روباز و سرپوشيده مي باشد و در مورد ساير رشته هاي ورزشي شامل (بدمينتون، شطرنج، ژيمناستيك، تنيس روي ميز و ...) داراي 2 واحد زمين روباز (33/8 درصد از كل استان) و 4 زمين سرپوشيده (93/4 درصد از كل استان) است.

در سطح شهرستان شاهين دژ 13 پارك وجود دارد. جمع مساحت پاركهاي اين شهرستان تا آخر سال 1380 ، 64000 مترمربع مي باشد كه سرانه فضاهاي سبز براي شهرستان شاهين دژ توسط سازمان 13/2 مترمربع ذكر شده است.

خدمات عمومی

در شهرستان شاهين دژ سيستم دفع فاضلاب وجود ندارد. بنا به گزارش شهرداري شهرستان شاهين دژ در شهرستان شاهيندژ 100 رفتگر (52/3 درصد از رفتگران استان) با 12ماشين (87/2 درصد از ماشينهاي استان) كار جمع آوري و دفع زباله را بر عهده دارند و در اين شهرستان 180زباله دان نصب شده است. در اين شهرستان 15 سرويس بهداشتي نيز وجود دارد.

شهرستان شاهين دژ داراي يك گرمابه عمومي (85/1 درصد از كل گرمابه هاي استان)  است.

مراكز خيريه

كميته امداد خميني(ره) اصلي ترين مركز كمك رساني در شهرستان شاهين دژ مي باشد كه در اين 
شهرستان 1 شعبه وبخش کشاورز ا شعبه دیگر دارد و به مسافراني كه نياز به كمك داشته باشند كمكهاي لازم را ارائه مي كند.درکنار آنها مراکز خیریه مردمی نیز همچون موسسه خیریه امیرالمومنین (ع) و000 فعال هستند.


 

با استناد به گزارش سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور در سال 1379 شهرستان شاهيندژ داراي 1 بيمارستان (16/4 درصد از بيمارستانهاي استان) با 116 تخت (11/3 درصد از تختهاي بيمارستاني استان) و 1 مركز بهداشت (14/7 درصد از مراكز بهداشت استان) و 1 آزمايشگاه دولتي (5 درصد از آزمايشگاههاي دولتي استان) و 1 آزمايشگاه خصوصي (22/2 درصد از آزمايشگاههاي خصوصي استان) و 1 راديولوژي دولتي (5 درصد از راديولوژيهاي دولتي استان) و فاقد راديولوژي خصوصي و فيزيوتراپي دولتي و خصوصي است و نيز داراي 1 داروخانه دولتي (14/7 درصد از داروخانه هاي دولتي استان) و 4 داروخانه خصوصي (46/2 درصد از داروخانه هاي خصوصي استان)و 8 مركز بهداشتي درماني (3 مركز شهري و 5 مركز روستايي) (27/4 درصد از مراكز بهداشتي درماني استان) و 52 خانه بهداشت (23/6 درصد از خانه بهداشتهاي استان) مي باشد. در سطح شهرستان شاهيندژ 24 پزشك عمومي (73/2 درصد از پزشكان عمومي استان) و 9 پزشك متخصص (52/1 درصد از پزشكان متخصص استان) و 5 دندانپزشك (12/2 درصد از دندانپزشكان استان) به مداواي بيماران مي پردازند.
با استناد به آمار نامه استان در سال 1379 شهرستان شاهيندژ داراي 1 اداره پست (66/6 درصد از ادارات پست استان) و 1 دفتر شهري و ناحيه پستي (88/5 درصد از دفاتر شهري و ناحيه پستي) و 6 نمايندگي پستي (76/5 درصد از نمايندگي هاي پستي استان) مي باشد و در اين شهرستان 7792 تلفن نصب شده كه از اين تعداد 7297 تلفن (در واحدهاي مسكوني6206 دستگاه و تجاري 657 دستگاه، و دولتي 434 دستگاه) مشغول به كار هستند. شهرستان شاهيندژ، 50 تلفن همگاني داخل شهري (83/2 درصد از تلفنهاي همگاني داخل شهري استان) و 11 تلفن همگاني راه دور (42/3 درصد از تلفنهاي همگاني راه دور استان) مشغول به كار هستند.

به نگارش تواريخ معتبر دو لشگركشي به قصد سركوبي ماناي در عصر شمسي صورت پذيرفت اين حملات اثرات بدست نداده زيرا دولت هانديا به اندازه كافي قدرتمند بود شاه منوئاش پارسوا را به تصرف در آورد و فرمانروايان آشور پيوسته از نفوذ و قدرت ماننادر هماسايگي خود بيمناك بودند و براي خنثي كردن اقتدار مانا در منطقه دست به اقدامات سياسي و سوق الجيشي زدند يعني گاهي از در مصالحه با اين حكومت در آمدند و گاهي نيز با قوه قهريه براي جلوگيري از نفوذ پادشاهي ماننا استفاده نمودند با كمي دقت روشن خواهد شد كه دولت ماننا در كوران كشمش دو دولت ماننا به جهت مصلحت گاهي به آشور متمايل و زماني جانب او را ارتورا بگيرد . در سال 717 ق . م ايرانزو پادشاه ماننا كه متحد آشور بود در گذشت و پسرش آزا جاي او را گرفت و سياست پدر ادامه داد اما رقباي اودر ساير ايالات مانا به اين سياست مخالف بودند كه نهايت به تحريك روساس اول شاه اوراتو بر آزا شوريدند و او را به قتل رساندند سپس اوكلوسونوپسر ديگر ايرانزورا به سلطنت انتخاب كردند كه پس از لشكر كشي سارگن به منطقه اكلوسونو به حضور رسيده و اظهار اطاعت كرد كه در همين زمان خبر رسيد كه متاقي شاه زيكبر تو نيز در حدود مراغه امروزي موضع گرفته بود همين وضع سارگن را بر آن داشت تا دست به مانور بزند و براي گمراه كردن دشمن تغيير جهت بدهد در تعقيب اين نقشه بود كه در خلاف جهت جريان تاتائو و سيمينه رود و در دره آن بالا رفت و از حدود بوكان تا حوالي تخت سليمان پيشروي كرد و بعد از تهيه و تدارك آذوقه و مهمات لازم به شاهين دژ  رفت و آنگاه يازده شهر مستحكم دردره حاصلخيز جغتو را در نورديد ودستخوش تاراج كرد اگر چه در اين لشكر كشي سارگن درياچه اروميه را دور زد اما قلمرو پايدار و قابل اعتماد مانا دردره جغاتو و در حاشيه اين رود پر بركت از مسير سقز تا كرانهاي جنوب و شرق درياچه اروميه محدود است كه معرف تمدن پايدار مانائي در جهان امروزي است .

در قرن نخست هجري كه فتوحات بزرگ اسلامي آغاز گرديد بلاد آذربايجان يكي پس از ديگري بدست سپاه اسلام گشوده شد و بنا  به اظهارات عده اي از مشايخ موصل اروميه نيز ار فتوحات موصل است كه آنرا عتبه بن فرقد فتح كرد و خراج آن سالهاي براي موصل بود . . در عهدنامه هاي سالهاي آغازين اسلام در ناحيه آذربايجان نام شهر شيز ( تخت سليمان امروزي) بيشتر ديده مي شود در اين صورت مي توان اذعان اشت كه منطقه شاهين دژ نيز مصون نبوده است اعراب پس از تصرف شهرها مردم را به دين حنيف اسلام دعوت مي كردند و چنانكه اهالي شهرها از پذيرفتن اسلام خود داري مي كردند با پرداختن جزيه يا ماليات سرانه از تعرض مصون بودند و از احكام محلي امان نامه دريافت مي كردند . دريافت كنندگان جزيه متعهد بودند كه كسي را از مردم آذربايجان نكشند و اسير نكنند وآتشكده ها را ويران نسازند مردم شيز را رقص و انجام آئينهاي مذهبي در جشنها بازندارند . عبيداله بن احمد خرداد به از علماي معروف ايران دردوره خلفاي عباسي در كتاب خود شهرها و روستاهاي آذربايجان را چنين آورده است ، مراغه ، ميانج ، اردبيل ، ورشان ، سسر ، برزه ، سابرخاست ، تبريز ، خوي ، كوره ، موقان ، اروميه ، سلماس ، برزنده ، جنزه ، جابروان ، نريز ، شيز ( تخت جمشيد) .
 پس از قرنها گمنامي دردوره استيلاي قوم بر آذربايجان مراغه به مقر فرماندهي حكمراني و فرمانرواي غاصب مغول انتخاب گرديد از اين زمان به بعد بيشتر از هر زمان ديگر واژه ها و كلمات مغولي در اطراف شهر شنيده مي شود و آباديها با كلمات مغولي نام گذري مي شوند فرهنگ و زبان قوم غاصب فتنه گر به حيات اجتماعي مردم وارد مي گردد . جغاتو يا جغتو و تاتائو بزرگترين رودخانه هاي منطقه بر سر زبانها مي افتد و عده اي را عقيده بر اين است كه جغاتو و تاتائو به نام دو نفر از سرداران مغول كه ضمنا نام طايفه آنها نيز بوده نام گذاري شده است . جغتو نامي است كه مغول به هر دليل بر آن گذارده ولي معلوم مي شود كه نام ديگري براي اين رودخانه وجود داشته است كه ورانرود نام داشته است . چنانكه اسقف يبلاها به اين مطلب اشاره مستقيم دارد . گفته مي شود مسعودي ورانرود و شيز را يكجا ذكر كرده است يعني ناحيه شيز و حوزه ورانرود يا همان ناحيه وسيعي كه به گفته ياقوت حموي اروميه نصبه آن بوده است ، پس از آنجا كه مغول در نقاط مختلف آذربايجان ديده مي شد واژه هاي تركي ومغولي و منطقه پراكنده و پذيرفته مي گردد . نام تركي دهات و رودخانه و مزارع و كوهها خود سند معتبر اين دعا است مثلاً محمود جيق ، قره تپه ، داشكسن ، بي بي كندي ، جغتو و دهها نمونه ديگر از اين قبيل اسامي را در فرهنگ آباديهاي آذربايجان به چشم مي خورد اگر چه اقوام ترك زبان در زمان سلجوقان يعني قبل از مغول در آذربايجان و خصوصاً منطقه شاهين دژ كمك كرده است  . البته قبل از آمدن الب ارسلان به آذربايجان در سال 456 قمري و دست يابي او به شهرها نقاط حساس بلاد آذربايجان به دست امراي ترك دارده مي شد و اين است خود عامل مؤثري در ترويج اسامي تركي اين ديار است . يكي ديگر از عدل تغيير نام دهات و قصبات اين است كه تركان سلجوقي به حكم چادر نشيني و گله داري ابتدا در مراتع و چراگاهها مجاور سكونت مي كردند ، و از اين رو با مردم روستاها بسيار نزديك و پيوسته در ارتباط بودند بين ارتباط دايمي به تدريج به ريشه فرهنگ و روستاها بسيار نزديك و پيوسته درارتباط بودند بين ارتباط دايمي به تدريج به ريشه فرهنگ و روستاها راه يافت . بعد از استيلاي مغول به آذربايجان تمام بدبختي ها براي مردم ايران بويژه مردم آذربايجان به ارمغان آورد و خرابيها را مجب گرديد . نمي توان ترديد كرد پس از فروكش كردن طوفان حمله مغول و پايان قتل عام مردم شهرها و روستاها در دوره ايلخانان بخصوص پس از فتح بغداد به دست هولاكو  امنيت ونظم درشهرها برقرار گرديد .
شاهين دژ درزمان مغول آباد و پر رونق بود وامراء و فرمانروايان مغول به اين منطقه تردد داشتند و يكي روستاهاي شاهين دژ به نام هولاسو تفرجگاه امراء محسوب مي شد . 
 از سال 1142 هـ . ق آذربايجان به اشغال نيروهاي نظامي دولت عثماني درآمده بود و تيمور پاشا حاكم عثماني درتبريز اقامت داشت دراين زمان نادر قلي سردار فداكار وطن كه بعداً به سلطنت رسيد از سال 1148 هـ .ق 1160 هـ .ق رسماً پادشاهاي كرد و در اوج اقتدار براي نجات كشور و بير ون راندن اجانب و حفظ تماميت ارضي  مملكت از شهري به شهر ديگر در حاللشكر كشي و دفع تجاوز دشمنان بويژه حسين پاشا سردار عثماني بود . نادر شاه بعد از فتوحات اوليه و تسخير همدان و پاك سازي آن خطه از وجود بيگانگان در راه بازگشت از راه سنندج خبردار شد كه تيمور پاشا حاكم عثماني تبريز و عليرضا پاشا حكمران مكري و ديگر همدستان عرصه را خالي و مناسب ديده اند كه پس از تسخير قسمتي از آذربايجان و استقرار در شهرهاي معتبر از قلعه مياندوآب و مراغه به تاخت و تاز در آن نواحي مشغولند .
 لذا از عزيمت به كرمانشاه منصرف و در اوايل محرم 1143 هـ . ق از راه كردستان ابتدا وارد يكي از روستاهاي صائين قلعه به نام صفاخانه سپس وارد شهر و براي چند روز اردو زد و پس از شناسايي موقعيت دشمن يعني پاشاي عثماني در مياندوآب كه در آن زمان مركز فرماندهي قواي عثماني بود حمله ور شد كه پس از مختصر مقاومتي دركنار رودخانه جغتو چون از قدرت قواي او اطلاع حاصل نمودند فرار را ترجيح دادند و سربازان نادر شاه قواي شكست خورده عثماني را تا اشنويه نزديك مرز ايران عثماني تعقيب نموده و عده كثيري از آنها را به قتل رساندند . بدين ترتيب در اثر پيروزي قسمت عمده آذربايجان از تسلط قواي خارجي آزاد و مناطق مياندوآب ، مراغه ، مهاباد ، آذرشهر به ايران بازگشت .
نادر شاه در سال 1158 هـ . ق پس از بازگشت از جنگ موصل با دولت عثماني از در مصالحه درآمد موقتاً ترك متاركه نمد . در اين وقت به ملاحظه دلجوئي از ايل افشار مجدداً به سوي صائين قلعه حركت در آنجا امراي افشار از جمله محمد كريم خان حاكم ارومي ومحمد مومن خان حاكم صائين قلعه را به مقام مواخذه و باپاي محاسبه ديواني آورد . چون خلافكاري مالي و حيف و ميل اموال عمومي و دست اندازي اين دو حاكم به بيت المال به اثبات رسيد هر دو را كور گردانيد پس از چند روز توقف از سمت مياندوآب عازم اروميه گرديد و پس از سركوب سپاهيان عثماني در نوار مرزي غرب كشور فرمان داد 12 هزار خانوار از ايل افشار ارومي ، مراغه و صائين قلعه را كوچانيده و در ابيورد خراسان اسكان داد . در بعضي از منابع آمده است كه نادر پس از رسيدن به صائين قلعه 3 هزار خانوار از ايل افشار صائين قلعه را دز اين كوچ بزرگ روانه خراسان كرد كه در اين حال خبر رسيد كه طوايف بلباس ( ايل سني مذهب كه در نوار مرزي ايران و عثماني سكونت داشتند) كه در حوالي لاريجان اروميه سكونت داشتند سربه شورش برداشتند كه پس از تاخت و تاز خسارات كلي به ساكنين نواحي مياندوآب ، مراغه و اروميه وارد آورده اند كه سريعاً پس از اطلاع نادر چندين فوج نيرو براي دفع تجاوز طايفه بلباس روانه نمود كه در حوالي ساوجبلاغ و مياندوآب شكست سختي بر آنها وارد گرديد و آنان را متفرق ساختند و پس از مرگ نادر در سال 1160 هجري در زمان فتحعلي شاه افشار بار ديگر اين طايفه ماجرا جوئي كرده و تا توان و قدرت داشتند به قتل و غارت اين منطقه پرداختند كه در ايمميان عده اي به فرمان عباس ميرزا مأمور دفع فتنه بلباس مي شدند از جمله اين افراد احمدخان از ريش سفيدان آذربايجان بود .
چون طايفه اشرار بلباس در سلدوز و صائين قلعه دست تطاول به سكنه دراز نموده بودند احمدخان در اين مأموريت اشرار بلباس را به شدت تنبيه و گوشمالي مي دهد بطوري كه تا ساليان احدي از طايفه جرأت شرارت را به خود نمي دهد . اما بار ديگر طايفه بلباس جهت انتقام به سركردگي عبيداله شمريني با همكاري آقايان مكري و خوانين ساوجبلاغ كه دل پرخوني از حكام مركزي داشتند به طرف مياندوآب پس از تصرف مهاباد و مراغه هجوم آوردند كه خوشبختانه با مقاومت و رشادت نيروها و اسب سواران سليم خان چهاردولي برخورد نمودند نيروهاي سليم خان كه به فرماندهي  پسرش علي نقي خان به مقابله با اشرار بلباس برخواسته بودند و توانستند بار ديگر طعم تلخ شكست را به آنها بچشانند .
مضافاً اينكه با عبور نادر شاه در اين منطقه و عزيمت به جنگ با عثمانيها در تحكيم روابط او با سران افشار بسيار مؤثر بود و از آن زمان به بعد شاهين دژ مركز حاكم نشين ايل افشار از اعتبار خاصي بر خوردار گرديد روايت است كه شاه عباس صفوي در اوايل اقتدار خود تيره هائي از ايل افشار را كه در جنوب اترك پراكنده بودند به آذربايجان كوچانيد تا از نفوذ و خطرات احتمالي اقوام محلي وبومي كاسته باشد و اين ايل را بين بيجار (گروسي) و سقز ( سنه ) و زنجان جاي داد و به مناسب اسكان اين تازه واردين به منطقه افشار معروف گردي بزرگان و سركردگان ايل افشار در اواخر عصر صفوي از قدرت كافي برخوردار شدند و با استفاده از قدرت و روحيه جنگجوئيشان در صدد نفوذ كامل خود به مناطق بر آمدند افشارهاي اين منطقه خود را از ايل افشار قاسملو مي دانند و در تاريخ افشار مرقوم است كه اولين حكمران افشار علي مراد خان قاسملو بود كه از طرف شاه عباس به حكومت ارومي منصوب گرديد .پس از دوره افشاريه شاهين دژ وارد مرحله اي ديگر مي شود در دوره زنديه شاهين دژ رونق بيشتري مي يابد بازارچه ها و كاروانسرائيهاي در شهر ايجاد مي گردد و مردم اطراف و اكناف جهت زيارت اماكن متبركه به عراق و شام در اين شهر تردد داشتند وموقتاً اسكان مي يافتند و اين باعث افزايش جمعيت و تغيير چهره شهر شده بود در زمان قاجار نيز بازاري بنام قلي كندي و يك مسجد در كنار چشمه ناوچالي بلاغ ايجاد گرديد كه قديمي ترين مسجد اين شهر بوده است در زمان ناصرالدين شاه و صدرات امير كبير به دستور امير كبير تبريز ، بازاري به نام بهمن و پس از آن حمام شهر و همچنين يك بازار هشتلر و نيز حمام دوم شهر در دستور كار قرار گرفت و بتدريج بر وسعت شهر افزوده و سه محله ايجاد شد محله هاي قلي كندي ، هشتلر ، استادلار) .
حدود سال 1300 هـ . ق حيدر خان افشار با منصب ميرپنجي ( سرهنگ ) حاكم شاهين دژ بود كه فرزندان وي با حكومت مركزي روابط حسنه اي داشتند و از اين جهت يكي از سران با نفوذ منطقه محسوب مي شد پس از مرگ حيدرخان پسرش محمدخان ميرپنج به حكومت شاهين دژ منصوب گرديد و از آن پس در زمان مظفرالدين شاه حسينعلي خان يكي از مالكان مقتدر و با نفوذ حاكم منطقه حاكم شاهين دژ كه در سال 1316 لقب يمين لشكري و پس از آن به دليل شايستگي بيشتر به ساعد السلطان ملقب گرديد در زمان جنگ جهاني اول كه شعله هاي آن مرز قاره ها گذشت و ايران عزيز و سرزمين آذربايجان نيز از اثرات مخرب آن مصون و در امان نماند شهرهاي آذربايجان يكي پس از ديگري به تصرف دو قدرت متخاصم زمان در آمد ضمن اينكه دولت ايران بي طرفي اختيار كرده بود اما ضعف دولت مركزي بيشتر از آن بودكه بتواند مانع ايجاد شرارت و بلوا باشد با توجه به ضعف دولت مركزي افرادي همچون اسماعيل آقا (سمتيكو) رئيس ايل شكاك اين دست پرورده انگليس با شعار كردستان مستقل دست به جنايات و خونريزي بمدت ده سال زد و با تاخت و تازهاي بي رحمانه منطقه را نا امن كرده بود و فتنه اسماعيل آقا هر روز گسترده تر مي شد تا اينكه در سال 1300 هـ . ق حاج مخبرالسلطنه هدايت والي و فرمانده قواي آذربايجان گرديد و نيروهاي دولتي را مأمور سركوبي و دفع اشرار گردانيد در سال 1320 ايران از طرف قواي شوروي و انگليس بدون رعايت اصول بي طرفي اشغال و شعله هاي آتش به تمام نقاط و بويژه شهرهاي آذربايجان سرايت مي نمايد جنگ جهاني دوم آغاز شده و ارتش سرخ هر دم بر تصرفات خود خواهد افزود تمام شهرها در دست دشمن و نشانه هايي از فقر بدبختي پيدا و آشكار است و هرج و مرج و بي قانوني در سطح كشور حاكم است و در اين ميان با استفاده از خلاء قدرت و ضعف و ناتواني حكومت ، اكراد با حمايت روسها دست به اغتشاش و نا امني مي زنند و منطقه را مورد تاخت و تاز خود قرار مي دهند و مدعي كردستان مستقل مي شوند  رهبران اكراد هميشه به محض احساس ضعف در حكومت و دولت مركزي دست به شورش زده و مشكلات را براي كردستان و اعلام جمهوري خود مختار كردستان كه از اثرات نامطلوب  جنگ جهاني دوم ات با دخالت مستقيم شوروي برمردم تحميل مي شد در اين زمان شاهين دژ براي مدتي در تصرف نيروهاي حزب دمكرات آذربايجان بود و قرار گاهي در كوه سورسات ميان تكاب و شاهين دژ براي كنترل و فرماندهي تبديل و سياست هاي حزب را براي بدست آوردن منطقه به مرحله اجرا گذشته مي شود در اين ميان رقابت شديدي در بين سران دو جمهوري ( دمكرات آذربايجان – كومله كردستان ) صورت مي گيرد .
هدف اصلي تسلط بر ايل بزرگ افشار بود اما قوم ومنطقه چهاردولي مانع بزرگي براي دستيابي به هدف محسوب مي شد بنابراين هر دو تلاش مي كردند كه قوم چهاردولي را با خود هم رأي و هم عقيده نمايند از آنجا كه حزب كومله به رهبري قاضي محمد توانسته بود بيشتر ار پيشه وري به سران ايل نزديك شود خطر جدي دمكرات آذربايجان را تهديد مي كرد از آن پس در پي تدابير خاص نقشه ايجاد دوستي و مودت با سران چهاردولي دست به خيانت و در نهايت سركوبي و نابودي چهاردولي زدند و از آن پس تسلط و حاكميت بيشتري برشاهين دژ و منطقه افشار داشتند . اما اين وضعيت طولي نكشيد و جمهوري آذربايجان رو به اضمحال رفت و برخي از عاملان و سران اين حزب توسط نيروهاي دولتي دستگير و تحويل مقامات مركزي داده شدند و زمزمه خودمختاري آذربايجان فرونشست و اين حزب در اجراي برنامه ها وسياست هاي خود جهت تجزيه كشور ايران و رسيدن به آذربايجان  مستقل ناكام ماندند و همچنين حزب كومله كردستان پس از فعاليتهاي بسيار جهت ايجاد كردستاني مستقل به رهبري قاضي محمد در آذر 1325 با ورود قواي دولتي به فاصله دو روز مهاباد مركز و مقر اين حزب سقوط و با اعدام تني چند از سران حزب ماجراي استقلال كردستان نيز به پايان رسيد
 
 
 
 
صائین قلعه از ترکیب دو کلمه صائین و قلعه می‌باشد. صائین معرب کلمه شاهین (عقاب) می‌باشد در لغت به معنای نگهبان و نگهدارنده، (سایین در زبان ترکیبه معنای پاک و منزه و بزرگ می‌باشد.) و قلعه نیز به معنی دژ یا دز است. واین نام گذاری به این دلیل بوده‌است که قبل از اسلام بسیاری از بزرگان دینزرتشت برای زیارت و نیایش به آتشکده آذرگشسب واقع در تخت سلیمان می‌رفتند،پس از طی مسافتی طولانی برای خستگی راه دنبال استراحتگاهی خنک و مناسببودند، که به زیارتگاه (آتشکده) نیز نزدیک باشد.
 
از این رو در محل کنونی شاهین دژ یعنی در ۳۰ کیلومتری غرب آتشکده بناییساختند که به مرور زمان تبدیل به شهر شد. و شاهین را نماد نگهبان برایقلعه (دژ) قراردادند. همچنین در شمال شهرستان صخره‌هایی مرتفع مشهور بههلانه دال (لانه عقاب) معروفند وجود دارد.
 
شاهین دژ بیان گر مفهوم قلعه عقاب می‌باشد و تا زمان ساسانیان این منطقه به این نام مزین بوده‌است.
 
ولی پس از ظهور دین مقدس اسلام و حمله اعراب نام آن به صائین قلعه تغییر یافت.
 
نام این شهر در رژیم شاهنشاهی پهلوی که تازه تشکیل شده بود به صائین دژتغییر پیدا کرد و این نام به دشت کوچکی که شهر درآن قرار دارد محدود شدهبود در حالی که در تاریخ این نام برای منطقه شمال تکاب و جنوب هشترود وقره اغاج و شهرستان شاهین دژ را شامل می‌شد.
 
نام رسمی این شهر بعد از پیروزی انقلاب اسلامی همان شاهین دژ شهرت ساسانی خود را بازیافت.
 
در گویش محلی به آن سايين قالا و شاهَن دژ و شاهان دژ گفته می‌شود.
 
 
« موقعيت جغرافيايي شهرستان شاهين دژ و تركيب جمعيت آن »
شاهين دژ از خمله شهرستانهاي جنوب استان آذرباجان غربي ، كه در 60 كيلومتري جنوب شرقي شهرستان مياندوآب كه در 46 درجه و 33 دقيقه و 45 ثانيه 1 طول شرقي از نصف النهار گرينويچ و در 46 درجه و 40 دقيقه و 30 ثانيه عرض شمالي از خط استوا در كنار شرقي زرينه رود ( جغتاي )‌ با ارتفاع 1360 متر از سطح دريا و مساحتي بالغ بر 2000 كيلومتر مربع بوده و از طرف شمال به مياندوآب و ملكان از آذربايجان شرقي و از جنوب به تكاب ،‌آخرين شهرستان استان و شرقاً‌به روستاهاي تابع مراغه و قره آغاج ، هشترود و ملكان و از مغرب به شهرستان بوكان محدود مي شود. اين شهر شامل دو بخش مركزي وكشاورز ، كه در 30 كيلومتري جاده مياندوآب و شاهين دژ قرار دارد و شامل پنج دهستان به نامهاي كشاورز به مركزيت بخش كشاورز و چهار دولي به مركزيت روستاي صورين مي باشد. از مجموع 150 روستاي شهرستان نزديك به 90 روستا در بخش مركزي و مابقي در محدوده بخش كشاورز مي باشد. دهستان محمود آباد با 27 روستا و هولاسو 42 روستا ، صفاخانه 21 روستا ،‌ از بخش مركزي و دهستان كشاورز از بخش كشاورز با 23 روستا و دهستان چهاردولي با 31 روستا مي باشد. مطابق با آخرين سرشماري جمعيت در سال 75 تعداد افراد ، بالغ بر 100 هزار نفر بوده است. كه از اين تعداد 35 هزار نفردر مركز شهرستان و مابقي در روستاهاي تابعه سكونت دارند.
تركيب جمعيتي شهرستان غير از روستاهاي كرد نشين ،‌ ازاقوام و تيره هاي مختلف محلي است كه هر يك علاوه بر تكلم زبان تركي ،‌ به لهجه ها و گويش هاي محلي خود صحبت مي نمايند. مذهب آنها به صورت شيعه و سني مي باشد. شاهين دژ از لحاظ معادن غني است
« سوابق تاريخي شهرستان شاهين دژ »
شاهين دژ كه نام قبلي آن صائين قلعه بوده از نظربعضي اشخاص و اهل قلم و كارشناس يك كلمه و واژه اصيل ايراني است. و از سوي ديگر از نظر بعضي ها آن را يك كلمه عربي ، همان ( صون ) به معني محكم و كلمه قلعه را به معني (‌ دژ ) مي شناسند ؛ بنابراين اين اسم به معني محكم يا قلعه است. كه به استناد آثار باقي مانده در ادوار مختلف و از طرفي با توجه به اشياء مكشوف شده در كوه سرخ روستاي عقربلو كه در 2 كيلومتري شهر واقع شده سابقه تاريخي اين شهر به دهها هزار سال قبل از مادها مي رسد. با توجه به آثار موجود در 18 تمدن در تخت سليمان كه در 46 كيلو متري شاهين دژ واقع شده است.
غار روستاي بي بي كند1
اين غار قديمي در جنوب غربي مركز شهرستان با فاصله تقريبي 18 كيلو متر واقع شده است زمان ساخت آن دقيقاً معلوم نيست و اهالي منطقه آن را به زمانهاي خيلي دور نسبت مي دهند و معتقدند كه فرهاد آن را ساخته است. اين غار در دل كوه كنده شده كه بيشتر براي جلوگيري از هجوم اقوام مختلف و در واقع پناهگاهي براي مردم يا حاكم آن ديار بوده اين غار داراي يك ورودي بزرگ به شكل ايوان ( سرپناه اوليه ) ‌است و داخل اين ايوان يك چشمه آب سرد واقع شده است.
 غار مابين جوشاطوي عليا و سفلي :
اين غار يكي از آثار ديدني منطقه محسوب مي شود كه در 13 كيلو متري شاهين دژ واقع شده است. در ، ورودي غار به شكلي است كه يك نفر به راحتي از آن عبور مي كند كه ورودي اوليه راه روهاي پيچ در پيچ است. داخل آن خيلي تاريك است و به علت نبودن امكانات و متخصص ناشناخته مانده است فقط توسط گروهي با وسايل بسيار ساده و كم قسمتهاي اوليه آن شناسايي و داخل غار اتاقهايي وجود دارد كه با چيدن سنگها بر روي هم درست شده و يك محل بسيار تاريك كه به زندان يا سياه چال معروف است وجود دارد. همچنين در بين اتاقهامكاني است كه جاي زانو و دو دست به چشم مي خورد كه بيشتر به محراب شبيه است
پوشش گياهي وجانوري:
پوشش گياهي اين شهرستان اهم از باغات ومزارع و انواع درختان ميوه كه بوسيله كشاورزان و باغات كاشت مي شود و انواع علوفه هاي مرغوب و درختان مخصوص منطقه كه در مناطق مرتفع و ييلاقي پيرامون است كه مراتع و ييلاقهاي اين منطقه را جزئ بهترين مناطق ييلاقي كشور قرار داده است مانند:درختان ميوه بادام؛ سيب؛ زرد آلو؛آلو و محصولات كشاورزي گندم و جو و كلزا؛....و نيز درختان خودروي ون ؛بادامچه چوش بوداغ و علوفه هايي مانند جاجوغ و كاما نمونه هاي پوشش گياهي اين منطقه مي باشد.
پوشش جانوري اين منطقه به دو تقسيم ميشود :الف- حيوانات و پرندگان محلي ب- حيوانات وپرندگان وحشي
الف :حيوانات و پرندگان محلي :گوسفند؛گاو( شيري و گوشتي )؛مرغ (تخم گذارو گوشتي ) بوقلمون و اردك و غاز .
ب:حيوانات و پرندگان وحشي :كوهها وكوهپايه هاي اطراف شهرستان مملو از قوچ و ميش ارمني ؛بز و كل ؛گراز وحشي ؛گرگ و روباه ؛و پرندگان كپك چيل ؛تيهو ؛اردك وغازوحشي ؛فاخته و انواع كبوتر مي باشد كه روي هم پوشش جانوري و گياهي منطقه را تشكيل مي دهند .(محيط زيست شاهين دژ) -1376 –اداره محيط زيست شاهين دژ    
مناطق ييلاقي شهرستان شاهين دژ
مناطق ييلاقي شهرستان شاهين دژ در ارتفاعات پير محمد واقع شده است و بوسطه سرماي زمستان و پاييز بيش از 5 ماه مورد استفاده دام عشاير قرار نمي گيرد و در بقيه ايام سال به حالت استراحت باقي مي مانند از سويي ديگر ، اين نوع مراتع به علت استفاده از نزولات فراوان جوي در ارتفاعات و تبخير محدود در فصل تابستان داراي پوشش گياهي خوبي بوده و از نظر تركيب گياهي از جمله مراتع خوب ايران هستند مراتع ييلاقي شاهين دژ معمولاً از اوايل ارديبهشت ماه تا اواخر شهريورماه مورد تعليف و بهره برداري احشام ايلات و عشاير و روستائيان قرار مي گيرند كه هر ايل بعد از كوچ به اين منطقه بر حسب تقسيمات اداره منابع طبيعي و تعداد دامهايشان در يورد و منطقة مخصوص به خود اسكان  مي نمايد و به چراي احشام و دامهاي خود  مي پردازند اين تقسيم بندي به دليل اختلاف طوايف و ايلات ساكن در منطقه صورت گرفته است تا از اختلافات و نزاع جلوگيري بعمل آيد همچنين تمامي ايلات ساكن در منطقه موظف هستند هر ساله در هنگام كوچ به اين منطقه نسبت به تمديد پروانه چراي مراتع خود اقدام نمايند و در غير اينصورت برابر مقررات با آنها برخورد خواهد شد و همچنين موظف هستند تعداد دامي را كه ادارة منابع طبيعي مقرر كرده به اين مراتع بياورند.
مناطق ييلاقي شاهين دژ ييلاق محمود خان و سليم خان در مرز شاهين دژ ، هشترود مراغه مي باشد كه ايلات مختلفي از خود شهرستان و شهرهاي اطراف براي چراي دامهاي خود به اين منطقه مي آيند همچنين منطقه ييلاقي آق داش مابين تكاب و شاهين دژ از مناطق داراي پوشش گياهي نسبتاً خوبي بوده كه همه ساله ايلات و عشاير مختلفي از جمله ترك و كرد و چهاردولي به اين منطقه مي آيند.لازم به ذكر است كه اين شهرستان فقط ييلاق دارند و كوچ آنها فصلي مي باشد و در زمان قشلاق به شهرها و روستاهاي خود بر مي گردند.
 
 
ايلات معروف شهرستان:
از ايلات معروف شهرستان مي تواند به ايل زعفرانلو، ايل كرد سوران، ترك تات و ايل چهاردولي اشاره كرد.
ايل زعفرانلو از دو تيره زاخوراني و موصلاني تشكيل شده است كه زادگاه اصلي و اوليه زاخوراني ها شهري به همين نام در عراق مي باشد و تيرة موصلاني نيز از شهر موصل عراق به اين منطقه آمده اند و مي تواند گفت كه شاخه اي از ايلات كرد هستند كه زبانشان    شبيه به ايل شكاك اروميه مي باشد مسلمان بوده و داراي مذهب شيعه هستند و از طوايفي هستند كه در زمان 8 سال دفاع مقدس در برابر گروهاي دمكرات كومله از خود رشادت هاي بسياري نشان دادند كه از سران با نفوذ عشاير زعفرانلو مي توان به آقاي اكبر چوپاني اشاره كرد كه در ييلاق سليم خان 800 هكتار مرتع  داراي پروانه اي به نام خود دارد  كه در اين مراتع به دامپروري و دامداري مشغول است و در سال 84 به عنوان دامدار نمونه كشوري انتخاب گرديده ايل زعفرانلو بيشتر در روستاهاي الي بالتا، قزل قيه ،  مير اجل و غيره ساكن هستند از طوايف ديگر مي توان به كرد سوران اشاره كرد كه از حومة بوكان و مهاباد از طريق ايلراه هاچه سو، الي بالتا، قزل قيه وارد ييلاق سليم خان مي شوند كه سران با نفوذ آنها مي توان به آقاي حبيب كرمي اشاره كرد.
ايل و طايفه ديگر متعلق به ايل چهاردولي مي باشد چهاردولي در لغت به معني گروهي كه از چهار دولت تشكيل شده  و زبان آنها ريشه كردي دارد و شببه زبان كرمانشاهي مي باشد و در روستاهاي اطراف شهرستان شاهين دژ از جمله ، محمود آباد ، قره تپه، رضا قشلاقي  ساكن هستند كه در فصل ييلاق به مناطق سليم خان براي چراي  دامهاي مي آيند ، اين طايفه مراسمات مختلفي دارند كه يكي از آنها مسابقات اسب دواني عشاير چهاردولي مي باشد كه همه ساله در محمود آباد برگزار مي گردد و از سران معروف آن مي توان به آقاي حسن اكبريان اشاره كرد.
ايل ترك  تات:
از ديگر طوايف شهرستان طايفه تات مي باشند كه به زبان تركي صحبت مي كنند كه در روستاهاي ظاهر كندي، هاچه سو، و روستاهاي ترك زبان اطراف شهرستان شاهين دژ و تكاب زندگي مي كنند و از سران معروف آنها مي توان به فتح الله عباسي اشاره كرد.

 

با استناد به آمارنامه سازمان مديريت و برنامه ريزي مجموعه راههاي موجود در شهرستان شاهيندژ اعم از راه آسفالته فرعي و راه آسفالته روستايي و راه شني روستايي در حدود 75/518 كيلومتر مي باشد. كه 1/100 كيلومتر از آن را راه آسفالته فرعي (63/5 درصد از راههاي آسفالته فرعي استان) و 75/61 كيلومتر از آن را راه آسفالته روستايي (77/4 درصد از راههاي آسفالته روستايي) و 9/356 كيلومتر از آن را راه شني روستايي (98/11 درصد از راههاي شني روستايي) تشكيل مي دهد.

در شهرستان شاهيندژ 2 شركت تعاوني مسافربري فعاليت مي كنند: بطور متوسط اين شهرستان داراي 16 اتوبوس (17/2 درصد از اتوبوسهاي بين راهي استان) و 28 ميني بوس (73/5 درصد از ميني بوسهاي بين راهي استان) مي باشد.

و نيز در اين شهرستان 1 گاراژ باربري (28/1 درصد از گاراژهاي باربري استان) فعاليت مي كنند. در سطح شهرستان شاهيندژ 4 ميني بوس (56/1 درصد از ميني بوسهاي داخل شهري استان) و 230 دستگاه تاكسي (59/3 درصد از تاكسيهاي استان) به ارائه خدمات مشغولند. اين شهرستان فاقد اتوبوس داخل شهري است و در سطح شهر 13 دفتر تاكسي سرويس با 39 خودرو تاكسي سرويس فعاليت مي كنند.

بررسي تصادفات استان در بهمن ماه سال 1380 نشان مي دهد كه شهرستان شاهيندژ تعداد 5 تصادف منجر به جرح و 5 تصادف منجر به خسارت داشته است.

 خدمات اقامتي و پذيرايي

شهرستان شاهيندژ فاقد هتل مي باشد. اين شهرستان داراي 1 مهمان پذير درجه يك با 13 اتاق و 35 تخت مي باشد. شهرستان شاهيندژ داراي 10 واحد  ساندويچي و اغذيه فروشي و 5 واحد كبابي و ديزي پزي و حليم و 10 واحد چلوكبابي و 19 واحد قهوه خانه سنتي مي باشد.

 

 

آثار باستانی
 
1- تنها بنای باقی مانده از ادوار گذشته پلی به ابعاد ۱۰×۹۰ که از دوران مغول بر روی رودخانهزرینه‌رود در روستایقیزکرپی حدود ۷ کیلومتری جنوب شاهین دژ می‌باشد.
 
2- تپه‌های که در زمان مغول برای مقابله با حمله دشمنان احداث گردیدهنوز به عنوان نماد هویت تاریخی این شهر می‌باشند پا برجاست.(سه تپه داخلشهر شاهین دژ٬ که هر سه دست ساز زمان مغول هستند)
 
3- دخمه بی‌بی کند (روستایبی بی کند): این دخمه تاریخی که قدمت چندین هزار ساله دارد، در بالای کوهی قرارگرفته‌است دارای دو اتاق همچنین سوراخهایی می‌باشد که به‌عنوان پنجره ازآن استفاده می‌شده‌است. ستونهای کنده شده از سنگ در قسمت جلوی دخمهمی‌باشد که با ظرافت خاصی کنده‌کاری شده و به آن شکل داده شده‌است. باتوجه به طبیعت زیبای اطراف دخمه از مناطق دیدنی شهرستان شاهین‌دژ بشمارمی‌آید. ولی بعلت مسافت زیاد و شوسه و مالرو بدون مسیر عده کمی از اینبنای تاریخی قدیمی دیدن می‌کنند
 
4- حمام قدیمی قپان شاهین‌دژ راسته قپان (خیابان شهید باکری): اینحمام قدیمی که قدمتش به دوره قاجاریه برمی‌گردد در خیابان شهید باکریراسته قپان قرار گرفته‌است دارای یک درب کوچک بوده و فقط ستونها و قسمتکوچکی از حمام باقیمانده‌است. سقف و سایر قسمت‌ها ویران شده‌است ولیمی‌توان با مرمت کامل اثر این حمام قدیمی را احیاء کرد
 
علت نام گذاری رودخانهزرینه‌رود به جغتو (جغاتو(:
خواندمیر در حبیب‌السیر به جنگ بین آرپاخان و خواجه غیاث الدین محمد،اشاره کرده و چنین می‌نویسد: در حوالی جغتا هر دو شبکه به هم رسیده، دستبه تیغ و خنجر بردند و خواجه از آرپاخان شکست خورده، پا به فرار نهاد وهلاکوخان مغول قریه حسین‌آباد را که در چند کیلومتری جنوب میاندوآبمی‌باشد، به پایتخت تابستانی انتخاب و زرینه رود را به افتخار پسرچنگیزخان جغتای (جغتو) نامگذاری کردند.

 


 

کوه‌ها

 این شهرستان دررشته‌کوه زاگرس واقع شده و مهمترین کوه‌های بالای ۲۰۰۰ متر آن عبارتند از:
 
 
 
کوه‌های شهرستان شاهین دژ
نام کوه
فاصله نسبت به شهر شاهین دژ
ارتفاع
در ۳۴ کیلومتری شمال شرقی
۲۹۱۷متر
در ۲۵ کیلومتری جنوب شرقی
۲۵۵۰متر
در ۲۱ کیلومتری جنوب
۲۶۹۸متر
در ۲۱ کیلومتری شرق
۲۷۶۷متر
در ۲۹ کیلومتری شرق
۲۷۱۰متر
در ۱۴ کیلومتری جنوب شرق
۲۴۲۹متر
در ۱۷ کیلومتری شمال شرق
۲۴۹۲متر
در ۲۱ کیلومتری شرق
۲۷۱۰متر
در ۳۵ کیلومتری شمال شرق
۲۶۶۸متر
در ۲۹ کیلومتری شمال شرقی
۲۷۷۵متر
در ۲۷ کیلومتری شمال شرقی
۲۶۱۰متر
در ۳۶ کیلومتری شمال شرقی(بلندترین)
۲۹۴۱متر